Peron,

czyli kształtowanie się nowego społeczeństwa na Pomorzu Zachodnim

projekt edukacyjny dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej z zakresu historii i edukacji regionalnej

Wprowadzenie

Na Pomorzu Zachodnim, jak w żadnym innym regionie Polski, po II wojnie światowej dokonała się prawie całkowita wymiana ludności. Zmiana granic spowodowała falę ogromnych, trwających jeszcze wiele lat po wojnie migracji. Pomorze, swoją małą ojczyznę, musiała opuścić ludność niemiecka, a na jej miejsce przybyli szukający nowego domu osadnicy z Wielkopolski, Polski centralnej, przesiedleńcy z Kresów Wschodnich, powracający z Zachodu polscy żołnierze oraz robotnicy przymusowi i więźniowie niemieckich obozów koncentracyjnych. Przybywali ocaleni z Zagłady Żydzi, którzy później w większości wyjechali na Zachód lub do Izraela. Przymusowo w ramach akcji „Wisła” zostali osiedleni na ziemiach zachodnich i północnych Ukraińcy i Łemkowie. Pod koniec lat czterdziestych na Pomorze Zachodnie trafili Grecy i Macedończycy uciekający z ogarniętego wojną domową kraju. Kolejna fala migracji to powroty Polaków ze Związku Radzieckiego w połowie lat pięćdziesiątych oraz wyjazdy tych Niemców, których, najczęściej z powodów ekonomicznych, zmuszono do pozostania. Natomiast po wydarzeniach marca 1968 roku ze Szczecina wyjechała większość pozostałych u jeszcze Żydów. Przez całe dziesięciolecia, niezależnie od wielkich fal migracyjnych, przyjeżdżali na Pomorze ci, którzy szukali dla siebie szansy na lepsze życie i wyjeżdżali ci, którzy nie zdołali się tu zaaklimatyzować i zadomowić.

Drogi większości wyjeżdżających i przyjeżdżających krzyżowały się na peronach dworców kolejowych. Początkowo jedyna nadająca się do użytku stacja to Szczecin-Gumieńce, a później dworzec Szczecin Główny. Na mniejszą skalę miejscem podobnych spotkań były również inne dworce kolejowe na całym Pomorzu Zachodnim. Również dzisiaj, gdy mamy otwarte granice, na peronie szczecińskiego dworca spotykają się przyjeżdżający tu na zakupy lub w interesach Niemcy i wyjeżdżający do pracy za granicę Polacy. Na tym samym peronie pojawiają się również przyjeżdżający w poszukiwaniu pracy Ukraińcy, dla których oparciem są mieszkający tu od pięćdziesięciu już lat rodacy. Czasami pojawiają się przybywający na okazjonalne spotkania dawni żydowscy mieszkańcy powojennego Szczecina. Podobnie, jak na innych polskich dworcach, można też spotkać wielu Azjatów.

Peron szczecińskiego dworca jest zatem miejscem symbolicznym. Tak jak na peronie każdego dworca kolejowego panuje ruch i pośpiech, tak cechą charakterystyczną społeczeństwa zachodniopomorskiego jest ruch i ciągła zmiana. Każdy z przyjeżdżających przywoził ze sobą inne zwyczaje i tradycje, a jednocześnie musiał odnaleźć się w zupełnie nowym otoczeniu, zaadaptować i oswoić nieswoje dziedzictwo kulturowe, zakorzenić się. Czy to się udało? Czy ci, którzy przybyli na Pomorze Zachodnie odnaleźli tu swój dom, swoją małą ojczyznę? Czy dziś na pytanie, skąd jestem, odpowiadają: jestem stąd, z Pomorza Zachodniego?

Przedstawiony projekt jest jedną z możliwości przybliżenia uczniom tego problemu.

Cele projektu:

Zapoznanie się przez zespoły powołane do realizacji projektu z sytuacją społeczną, polityczną, ekonomiczną i kulturalną w Polsce i na Pomorzu Zachodnim, w wyniku której kształtowało się nowe społeczeństwo, a następnie w oparciu o źródła i literaturę przygotowanie prezentacji zagadnień cząstkowych projektu i przeprowadzenie debaty na temat: Czyją małą ojczyzną jest dziś Pomorze Zachodnie?.

Cele szczegółowe:

1) Wiedza uczestników projektu

• rozumienie pojęć: wysiedlenie, wypędzenie, repatriacja, akcja „Wisła”, społeczeństwo, region, świadomość, tożsamość, wielokulturowość.
• znajomość faktografii niezbędnej dla rozumienia dziejów Polski Ludowej i Pomorza Zachodniego w latach 1945 – 1956.
• znajomość powojennej historii Europy.

2) Umiejętności uczestników projektu:

• umiejętność pracy w zespole (podział pracy ze względu na predyspozycje członków grup, podział ról, współpraca, współodpowiedzialność za efekty pracy, równomierne rozłożenie obowiązków),
• umiejętność analizy źródeł historycznych,
• umiejętność analizy wybranych pozycji historiograficznych oraz artykułów z prasy lokalnej poświęconych problematyce określonej w temacie projektu,
• umiejętność zebrania relacji świadków,
• umiejętność sporządzania map mentalnych i plakatów,
• umiejętność przygotowania i przedstawienia prezentacji multimedialnej,
• umiejętność przygotowania i przeprowadzenia debaty.

3) Powiązania międzyprzedmiotowe:

• historia i edukacja regionalna
• wiedza o społeczeństwie
• język polski

4) Zadania dla zespołów:

Uczniowie dzielą się na 6 zespołów, każdy zespół otrzymuje instrukcję pracy wraz ze informacją o zasobach projektu do wykorzystania. Celem każdego zespołu jest przygotowanie 5 minutowej prezentacji problemu. Prezentacje te są wprowadzeniem do debaty na temat: Czyją małą ojczyzną jest dziś Pomorze Zachodnie?

5) Instrukcje dla zespołów:

• zespół I A: Wybierzcie spośród siebie: lidera, sekretarza, sprawozdawców. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1945. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie cykl plakatów lub prezentację multimedialną na temat: Peron – 1945.
• zespół I B: Wybierzcie spośród siebie: lidera oraz osoby, które wcielą się w role reportera oraz pasażerów znajdujących się na peronie szczecińskiego dworca w 1945 r. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1945. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie scenkę rozgrywającą się na peronie w 1945 r. Tematem scenki mają być wywiady przeprowadzone przez reportera na peronie z pasażerami (Polakami z różnych regionów, Niemcem), którzy opowiadają reporterowi skąd pochodzą, kim są i co czują. Przygotujcie planszę z napisem: Peron – 1945.
• zespół II A: Wybierzcie spośród siebie: lidera, sekretarza, sprawozdawców. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1947. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie cykl plakatów lub prezentację multimedialną na temat: Peron – 1947.
• zespół II B: Wybierzcie spośród siebie: lidera oraz osoby, które wcielą się w role reportera oraz pasażerów znajdujących się na peronie szczecińskiego dworca w 1947 r. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1947. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie scenkę rozgrywającą się na peronie w 1947 r. Tematem scenki mają być wywiady przeprowadzone przez reportera na peronie z pasażerami (Polakiem, Ukraińcem, Żydem), którzy opowiadają reporterowi skąd pochodzą, kim są i co czują. Przygotujcie planszę z napisem: Peron – 1947.
• zespół III A: Wybierzcie spośród siebie: lidera, sekretarza, sprawozdawców. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1956. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie cykl plakatów lub prezentację multimedialną na temat: Peron – 1956.
• zespół III B: Wybierzcie spośród siebie: lidera oraz osoby, które wcielą się w role reportera oraz pasażerów znajdujących się na peronie szczecińskiego dworca w 1956 r. Waszym zadaniem jest zgromadzenie informacji na temat ruchów ludnościowych na Pomorzu Zachodnim w roku 1956. Pamiętajcie, aby uwzględnić panującą wówczas sytuację polityczną w Polsce i Europie. Wykorzystajcie dostępne źródła i literaturę. Możecie również przeprowadzić wywiady z osobami, które pamiętają tamte wydarzenia, a następnie przygotujcie scenkę rozgrywającą się na peronie w 1956 r. Tematem scenki mają być wywiady przeprowadzone przez reportera na peronie z pasażerami (polskim zesłańcem, Niemcem), którzy opowiadają reporterowi skąd pochodzą, kim są i co czują. Przygotujcie planszę z napisem: Peron – 1956.

6. W wyznaczonym dniu zespoły prezentują wyniki prac. Prezentacje są wprowadzeniem do debaty, w której obok uczniów udział biorą też nauczyciele oraz zaproszony w charakterze arbitra historyk nie uczący w tej klasie lub zaproszony historyk spoza szkoły.

Zasoby projektu:

• zasoby członków zespołu: uczniowie łączą się w zespoły ze względu na predyspozycje: grupa teatralna, grupa plakatowa itd., także ze względu na możliwości współpracy w czasie wolnym (uczniowie mieszkający blisko siebie, blisko szkoły, korzystający z Internetu w celu sprawnego komunikowania się)
• zasoby szkoły: nauczyciele humaniści i wykładowcy przedmiotów artystycznych, bibliotekarka/bibliotekarz, dyrekcja szkoły, pracownia informatyczna, biblioteka, aula lub świetlica szkolna, rzutnik multimedialny, materiały pisarskie, malarskie, kserokopiarka
• zasoby środowiska lokalnego: współpraca ze znanymi historykami, świadkami historii, rodzina, szczególnie dziadkowie uczniów, Książnica Pomorska (zbiór pamiętników nadesłanych na konkurs „Dzieje szczecińskich rodzin”), Muzeum Narodowe w Szczecinie (wystawa „Codzienność historii. Pomorze Zachodnie 1945-2005”).

Harmonogram zajęć

Projekt realizowany jest w ciągu 4 tygodni.

Tydzień 1:

Wprowadzenie do problematyki projektu – zwiedzanie wystawy „Codzienność historii. Pomorze Zachodnie 1945-2005”.

Kontynuacja tematyki projektu na lekcji historii - powołanie zespołów badawczych, omówienie zasobów projektu, ustalenie terminów konsultacji zespołów z nauczycielami – humanistami w szkole (jeden dyżur nauczyciela w tygodniu)

Tydzień 2 i 3:

realizacja zadań przewidzianych dla poszczególnych zespołów

Tydzień 4:

Prezentacja wyników pracy poszczególnych zespołów oraz debata na forum szkoły (3 godziny lekcyjne). Prezentacje i debaty mogą odbyć się przy udziale uczniów nie zaangażowanych w projekt, innych nauczycieli i rodziców.

W trakcie zajęć podsumowujących pracę nad uczniowie:

• wykorzystują wiedzę i umiejętności zdobyte podczas pracy w projekcie,
  • prezentują przygotowane przez siebie zagadnienia,
  • wykazują umiejętność komunikowania się z odbiorcami oraz umiejętność dyskutowania,
  • sprawnie posługują się metodami prezentacji: etiuda teatralna, sesja plakatowa lub prezentacja multimedialna,
  • zachowują reguły debaty: formułują kompetentne i rzeczowe wypowiedzi, zachowują dyscyplinę czasową i kulturę dyskusji,
  • integrują wiedzę z zakresu różnych przedmiotów humanistycznych,
  • dokonują samooceny.

Czas trwania: 3x45 minut

Metody:

etiuda teatralna, sesja plakatowa, prezentacja multimedialna, debata.

Urządzenia i materiały:

uczniowie wykorzystują materiały wytworzone przez siebie w trakcie pracy na projektem, komputer i rzutnik multimedialny.

Przebieg spotkania:

Pierwsze 45 minut spotkania poświęcone jest prezentacjom wyników pracy zespołów. W tym czasie nauczyciel jest moderatorem i komentatorem prezentacji.

Po przerwie nauczyciel otwiera debatę, w której udział biorą: znany historyk (ekspert, komentator debaty), przedstawiciele 6 zespołów uczniowskich (po jednym z każdego zespołu) oraz nauczyciel w roli moderatora. Do udziału w debacie zaproszeni są uczniowie z wybranych klas w szkole. Debata trwa 25 minut. Jej podsumowania dokonuje historyk – ekspert.

Projekt kończy ewaluacja na która składa się samoocena pracy zespołu (1) oraz ocena prezentacji przez grupę ekspercką składającą się z nauczyciela nie uczestniczącego w realizacji projektu oraz dwóch/trzech uczniów z klas równoległych (2). Na tej podstawie oraz na podstawie własnych obserwacji ostatecznej oceny pracy dokonuje nauczyciel prowadzący projekt i przedstawia uzasadnienia ocen.

Ewaluacja

1) Samoocena pracy zespołu

2) Ocena prezentacji zespołowych

3) Ocena debaty – ankieta dla uczestników i obserwatorów

Wyniki ankiety powinny zostać opracowane przez grupę ekspercką i podane do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo stosowany w danej szkole (gazetka ścienna, radiowęzeł, strona internetowa).

Opracowała Małgorzata Machałek